ĐẠO DIỄN – BIÊN ĐẠO NGUYỄN LÊ THANH HẢI: “NGẪM – CƯỜI” VÀ TIẾNG CƯỜI CỦA LƯƠNG TRI TRONG ĐỜI SỐNG HIỆN ĐẠI

ĐẠO DIỄN – BIÊN ĐẠO NGUYỄN LÊ THANH HẢI: “NGẪM – CƯỜI” VÀ TIẾNG CƯỜI CỦA LƯƠNG TRI TRONG ĐỜI SỐNG HIỆN ĐẠI

Giữa không gian nghệ thuật đương đại vốn ngày càng thiên về tốc độ, giải trí nhanh và cảm xúc tức thời, sự xuất hiện của tập truyện trào phúng Ngẫm – Cười của tác giả Trần Minh Cường lại tạo nên một kiểu tiếp cận khác: tiếng cười chậm, nhẹ, nhưng có khả năng chạm vào những vấn đề đạo đức rất sâu của đời sống.

Đạo diễn – biên đạo Nguyễn Lê Thanh Hải, người nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực sân khấu và nghệ thuật biểu diễn, khi tiếp cận tác phẩm đã đặc biệt chú ý đến cách Ngẫm – Cười sử dụng trào phúng như một hình thức phản chiếu lương tâm xã hội. Theo hướng nhìn ấy, tác phẩm không đơn thuần tạo tiếng cười giải trí, mà mở ra những suy nghĩ về cách con người đang sống, ứng xử và tự biện minh cho mình trong xã hội hiện đại.

Điều đáng chú ý là Ngẫm – Cười không xây dựng một hệ thống đạo lý cứng nhắc. Tác giả Trần Minh Cường không đứng ở vị trí người giảng giải đúng – sai, cũng không tạo ra những nhân vật tuyệt đối thiện hay tuyệt đối ác. Thay vào đó, các câu chuyện được đặt trong những vùng xám đạo đức rất đời thường:
một sự giúp đỡ có đi kèm mong muốn được ghi nhận,
một lời tử tế nhưng mang tính trình diễn,
một hành động đúng trên bề mặt nhưng lệch khỏi động cơ thật bên trong.

Chính những chi tiết nhỏ ấy khiến người đọc nhận ra rằng đạo đức trong đời sống hôm nay không còn là những khẩu hiệu lớn, mà nằm ở các lựa chọn rất âm thầm mỗi ngày.

Tiếp cận từ góc độ đạo đức thế tục, Ngẫm – Cười cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm: khi các chuẩn mực xã hội trở nên linh hoạt và đôi khi dễ dãi, lương tâm cá nhân trở thành điểm tựa cuối cùng để con người tự điều chỉnh chính mình.

Trong nhiều truyện ngắn của tập sách, tác giả liên tục bóc tách tâm lý “ai cũng làm vậy” – một cơ chế phổ biến giúp con người trốn tránh trách nhiệm cá nhân. Tiếng cười trong tác phẩm vì thế không chỉ hướng ra xã hội, mà còn quay ngược vào mỗi người đọc. Sau mỗi tình huống trào phúng, người ta thường nhận ra mình cũng từng có lúc hành xử tương tự, từng có lúc nói một điều nhưng sống một điều khác.

Đó là kiểu tiếng cười không nhằm hạ thấp con người, mà nhằm đánh thức sự tự vấn.

Là người làm nghệ thuật sân khấu, đạo diễn – biên đạo Nguyễn Lê Thanh Hải đặc biệt quan tâm đến yếu tố “đối thoại” trong nghệ thuật. Với anh, Ngẫm – Cười tạo nên một hình thức đối thoại rất đặc biệt: tác phẩm không áp đặt kết luận, mà để người đọc tự hoàn tất phần còn lại bằng chính trải nghiệm và lương tâm của mình.

Điều này khiến tập truyện mang màu sắc của một diễn ngôn đạo đức hiện đại — nơi tự do cá nhân được tôn trọng, nhưng trách nhiệm cá nhân cũng không thể bị xóa bỏ.

Một trong những điểm tạo nên sức nặng của Ngẫm – Cười chính là việc tác phẩm không bàn đến những vấn đề đạo đức lớn lao theo kiểu triết luận, mà tập trung vào đời sống thường nhật:
cách con người ứng xử với nhau,
cách dùng lời nói,
cách xây dựng hình ảnh cá nhân,
cách cho – nhận,
cách tìm kiếm sự công nhận từ xã hội.

Những điều tưởng nhỏ ấy, dưới ngòi bút của Trần Minh Cường, lại hiện lên như các mắt xích âm thầm hình thành nên diện mạo đạo đức của cộng đồng.

Ở tầng sâu hơn, Ngẫm – Cười còn cho thấy sự cô đơn của con người hiện đại trước chính lương tâm mình. Khi không còn một “thẩm quyền tuyệt đối” để dựa vào, mỗi cá nhân buộc phải tự trả lời câu hỏi: điều mình đang làm có thật sự đúng không, hay chỉ đang đúng trong mắt số đông?

Có lẽ vì vậy mà tiếng cười trong tác phẩm luôn mang theo dư vị chậm và hơi nhói. Người đọc bật cười trước người khác, rồi bất chợt nhận ra mình cũng nằm đâu đó trong chính câu chuyện ấy.

Với góc nhìn của một người hoạt động nghệ thuật lâu năm, đạo diễn – biên đạo Nguyễn Lê Thanh Hải cho rằng giá trị đáng chú ý của Ngẫm – Cười nằm ở khả năng khiến nghệ thuật trở lại với chức năng phản tỉnh xã hội — không bằng những tuyên ngôn lớn, mà bằng những lát cắt rất đời thường và gần gũi.

Trong thời đại mà tiếng cười ngày càng bị tiêu thụ nhanh trên mạng xã hội, Ngẫm – Cười lại chọn một nhịp điệu khác: cười để suy ngẫm, cười để nhận ra, và đôi khi cười để tự điều chỉnh chính mình.

Qua tập truyện này, tác giả Trần Minh Cường cho thấy một hướng đi đáng chú ý của trào phúng đương đại:
không cực đoan phán xét,
không nhân danh chân lý,
mà dùng tiếng cười như một cách giữ lại phần lương tri còn âm thầm tồn tại trong đời sống hôm nay.